Categorie: Erfgoed (Pagina 1 van 99)

Je zou ook in de maand waarin de streektaal extra in de aandacht staat iedereen een abonnement op de Leeuwarder Courant wensen. Opdat men kan lezen over de commotie die is ontstaan nadat op het provinciehuis in Leeuwarden weer eens is gezegd dat alle basis- en middelbare scholieren de Friese taal actief moeten leren gebruiken.

Nadat de hoofdredacteur van het Dagblad van het Noorden er een commentaar over schreef, volgde een cultuurredacteur van de Leeuwarder Courant met een reactie. Daar bleef het niet bij. Dinsdag bracht de LC een stuk over wat de Friese taalbevordering betekent voor de gemeente Ooststellingwerf.

Dat is de gemeente van de grote Nedersaksische verhalenverteller Johan Veenstra. Het is de gemeente waar de Stellingwarver Schrieversronte is gevestigd, het kenniscentrum voor het Nedersaksisch zoals dat in de provincie Friesland wordt gesproken. Bovendien is het de gemeente waar in 2018 is nagelaten een vrijstelling aan te vragen voor de verplichtingen waar overheden nu werk van gaan maken. Met als gevolg dat het Nedersaksisch verder op achterstand wordt gezet.

Streektaal levend houden is niet alleen een kwestie van streektaalgebruik. Het is ook een kwestie van in de gaten houden wat er speelt.

Zijn verhaal is vaker verteld, maar blijft inspirerend. Jans Brands (1932 – 2019) was een nestblijver in Nieuw-Dordrecht en vulde na het overlijden van zijn vader en moeder het ouderlijk huis met alles wat hem boeide. Sommige mensen zouden hem een hoarder noemen, maar de belangstelling van Brands was wel degelijk gericht.

Vooral Drenthe had zijn interesse. Er hoefde maar iets op te duiken dat met de geschiedenis van zijn provincie en geboortestreek te maken had, of hij legde er de hand op. Naturalia, exotica, scientifica  en artificialia. Boeken, munten, gebruiksvoorwerpen, tekeningen. Na verloop van tijd zat zijn huis zo vol met vondsten dat het een probleem begon te worden. Wat moest er na zijn overlijden mee gebeuren?

Het is dit jaar vijftien jaar geleden dat naast het ouderlijk huis van Brands in Nieuw-Dordrecht Museum Collectie Brands werd geopend. Daar was een spannende discussie voorafgegaan, met als middelpunt een nog spannender dilemma: lang niet alles wat Brands had verzameld was museumwaardig. Dat wist hij zelf ook. ,,Maar,” zei hij, ,,waarom zou je iets weggooien? Dan zie je het later nooit weer.”

Brands overleed in 2019, na een periode van slijtage aan het benul. De mensen die zich over zijn collectie hebben ontfermd, hebben het derde lustrum van het museum aangegrepen voor de expositie Iedereen verzamelt. Getoond worden zeven collecties van particulieren: antiek speelgoed, peper- en zoutstelletjes, eierdopjes, mechanische wekkers, Warhammer-attributen, Rubik’s cubes en spellen van fabrikant Homas.

Laatstgenoemde verzameling is ingebracht door Hans Reismann, die in de jaren negentig bij zijn schoonmoeder een houten knikkerbaan ontdekte. Het spel maakte iets in hem wakker. Sindsdien struint hij rommelmarkten, kringloopwinkels en internet af in de hoop een van de spellen te vinden die tussen 1932 en 1983 door Homas in Assen zijn gemaakt.

Reismann is geen superverzamelaar zoals Jans Brands; hij is vooral liefhebber. Het gaat hem om de nostalgie die de Homas-spellen oproepen. Het bedrijf uit Assen maakte behalve knikkerbanen ook kegelbanen, biljarts, flipperkasten en sjoelbakken. Het gaat Reismann om het speuren. Niets is zo mooi als in het echt een origineel Homas-spel ontdekken. En het gaat om het spelen, want dat mag van Reismann nog steeds met de spullen van Homas.

Mevrouw Generaal is inmiddels overleden, maar beheerde tot haar 99ste een collectie eierdopjes van maar liefst 1500 stuks in allerlei kleuren en uitvoeringen, maar meestal van hetzelfde formaat. Een deel daarvan is in Nieuw-Dordrecht in vitrines te zien. Thuis werden ze bewaard in houten kasten die door haar man waren gemaakt.

Bij ieder dopje kon mevrouw Generaal een verhaal of anekdote vertellen. Zoals over het ontstaan van haar verzameling, nadat ze in de jaren dertig een eierdopje cadeau had gekregen van een schooljuf die op vakantie was geweest in Chamonix, Frankrijk. Ooit brak het dopje; dankzij lijm kreeg het er een verhaal bij. Als ze zelf geen exemplaren kocht, kreeg ze ze wel, bijvoorbeeld van haar kleinkinderen. Alles werd liefdevol uitgestald en indien nodig afgestoft.

Toen mevrouw Generaal in 2024 overleed, werd haar collectie opgesplitst. De belangrijkste delen gingen naar familie. Dochter Jantina ontfermde zich over hoogtepunten van de verzameling die nu een plek hebben gevonden bij Museum Collectie Brands. Tijdelijk, want de tentoonstelling wordt een keer gewisseld. Er zijn nog veel meer particuliere verzamelingen die het waard zijn om getoond te worden. Een oproep leverde tientallen reacties op uit heel Nederland.

Iedereen verzamelt is in oppervlakte geen grote tentoonstelling, maar de hoeveelheid objecten is enorm. En eenmaal uitgekeken wacht de collectie van Jans Brands zelf, met fascinerende objecten als aardappelkrabdoppen, een antidrinkbeugel, een neusklem voor een stier, een zak bijentabak en – persoonlijke favoriet – een grijze haarbal met een omvang van tien centimeter die na slachting van een koe in een van de vier magen werd aangetroffen.

Zoals iedereen in Nederland een keer in zijn of haar leven De Nachtwacht in het Rijksmuseum in Amsterdam met eigen ogen moet hebben bekeken, moet iedereen in Drenthe op zijn minst een keer over de drempel van Collectie Brands stappen. Al was het maar om bij het verlaten in een kast een exemplaar aan te treffen van het boek ’s Nachts denk ik aan Angela van de vergeten schrijver Rayleigh Best uit 1960.

Brands had twee exemplaren. Een daarvan is nu te koop voor elk aannemelijk bod. De opbrengst komt ten goede aan het museum waarvan de grondlegger ooit het volgende zei: “Denk goed na voor je iets weggooit. Het kan waardevol zijn, al hoeft dat niet altijd in geld te zijn. Wat je weggooit zie je later nooit weer.”

De tentoonstelling Iedereen verzamelt is tot en met 16 augustus te zien in Museum Collectie Brands, Herenstreek 11 in Nieuw-Dordrecht. Voor openingstijden zie www.collectie-brands.nl.

Het Stedelijk Museum Coevorden maakt een tentoonstelling over de relatie van de oudste stad van Drenthe met het slavernijverleden.

Het is voor het eerst dat in Drenthe een museale tentoonstelling wordt gewijd aan het slavernijverleden. „Hoewel Coevorden als stad niet direct betrokken is geweest, is ook hier eeuwenlang geprofiteerd van slavernij en het koloniale systeem”, aldus de samenstellers. De titel van de tentoonstelling is Verketend Beeld.

Getoond wordt een semi‑chronologisch overzicht waarbij lokale facetten van slavernij en imperialisme worden gekoppeld aan de nationale geschiedenis. Aanleiding voor de tentoonstelling is een eerder dit jaar gepresenteerd onderzoek naar de Drentse rol binnen het slavernijverleden.

Uit dat onderzoek bleek dat de rol van inwoners van Drenthe groter is dan voorheen werd aangenomen. Verschillende inwoners van Coevorden waren betrokken bij het reilen en zeilen van de VOC in Zuidoost‑Azië en de WIC in wat nu Zuid‑Amerika is. Sigismund Pieter Alexander van Heiden Reinestein (1740–1806), zoon van de drost van Coevorden, had aandelen in een slavenplantage in Suriname.

Verketend Beeld staat ook stil bij Joannes Benedictus van Heutsz (1851–1924), bevelhebber in Nederlands‑Indië tijdens de Atjeh‑oorlog eind 19de eeuw. Twee jaar geleden leidde het debat over het slavernijverleden in de gemeenteraad van Coevorden tot vragen over het plaatselijke Van Heutsz‑park en het Van Heutsz‑monument.

Voorts schenkt het museum aandacht aan predikant en historicus Johan Picardt (1600–1670). In diens geschiedenisboek Annales Drenthiae (1660) stelde Picardt op basis van het verhaal over Noach in het Bijbelboek Genesis dat slavernij een geoorloofde christelijke activiteit was. Verketend Beeld is vanaf 17 januari te zien.

Ook ik woonde vorige week het landelijke streektaalsymposium bij in voetbalstadion De Oude Meerdijk te Emmen. Dat was mede omdat ik met drie andere mannen een plek had in een panel waarin gediscussieerd mocht worden over streektaal in de media – je had erbij moeten zijn om er iets van op te steken.

Het hoogtepunt van het symposium zat wat mij betreft aan het begin van het symposium: een lezing van Kristel Doreleijers van het Meertensinstituut over onderzoek naar hoe voetbalclubs als PSV Eindhoven en Club Brugge met streektaal omgaan.

Doreleijers is niet alleen gepromoveerd op hoe jongeren het Brabants gebruiken als een hyperdialect – een overdreven soort Brabants – maar houdt daarnaast als taalwetenschapper en fan in de gaten hoe PSV via sociale media regelmatig een beroep doet op het Brabants en soms zelfs spelers vraagt om Brabants te spreken.

Die kunnen dat natuurlijk niet, maar het is wel lachen. Bovendien sluit het aan bij wat de fans wél kunnen: plat praten. Doreleijers: “Bij voetbalclubs is het gebruik van dialect een vorm van serious leisure. Sport is spel en cultuur, maar ook een politiek symbool en bovenal big business.”

Ze ging uitvoerig in op de noodzaak dat clubs een ‘club-DNA’ hebben en supporters weten te binden. Brugge en PSV zijn clubs in de periferie en mede om die reden gebruiken ze ‘boeren’ als geuzennaam, terwijl de geschiedenis iets anders vertelt. Het werd geïllustreerd aan de hand van twee marketingvideo’s waarin het boerenimago wordt gecultiveerd: bij Brugge op een rurale manier, bij PSV op een meer urbane manier.

Clubs gebruiken streektaal in hun uitingen om een imagined community te creëren, vertelde Doreleijers. De rol die sociale media daarbij spelen is groot, omdat ze fans in staat stellen actief bij te dragen en mede-eigenaar te worden van het clubmerk. “Daarbij kan taalvariatie een marketingtool zijn. Je kunt Engels inzetten om internationaal over te komen, maar als je dialect of streektaal gebruikt, kun je je merk een lokaal tintje geven.”

Wat clubs doen, is taal gebruiken als accessoire bij het in de markt zetten van de club – zoals Emmen dat doet met #Hierkomikweg. “Clubs zijn actief op verschillende niveaus. Ze opereren lokaal, zetten zich af tegen clubs in de rest van het land – periferie tegen centrum – maar ook internationaal, waarbij ze ineens een heel land vertegenwoordigen.”

In het onderzoek van Doreleijers, dat ze samen met Ilias Vierendeels van de universiteit in Namen verrichtte, is gekeken naar taalpraktijken van clubs op sociale media, het gebruik van (streek)taal in marketingvideo’s en naar de ideologie erachter. “Zowel PSV als Brugge maakt gebruik van slachtofferschap, overwinning en essentialisme: het zit in ons bloed, dit is waar we thuishoren en waar we blijven.”

Voetbalclubs focussen expliciet op zichzelf door constant ‘de ander’ erbij te halen om zich vervolgens tegen af te zetten. “Het contrast met de andere club tekent de eigenheid. Dat zie je in de taal, in het gebruik van woorden als ‘wij’ en ‘hier’, in het discours van slachtofferschap, werkmentaliteit en uniciteit. De dynamiek tussen lokaal en globaal, dialect versus Nederlands en Engels, speelt bij veel meer clubs.”

Vraag is of streektaal serieus een podium krijgt in het voetbal, of dat het slechts decor is. “Het het blijft natuurlijk marketing, het blijft commercie” sprak Doreleijers. “Veel clubs worstelen met winstgevend moeten zijn, met shirtjes verkopen en het binden van lokale supporters.”

Twee nagekomen berichten, beide betreffende architectuur in Noord-Nederland. Nadat eerder al de Drentse Architectuurprijs werd toegekend aan het project ‘Vier op een rij’ aan de Thorbeckelaan in Assen van De Deur in Huis Architecten (foto boven) werden 3 oktober twee winnaars aangewezen van de Groninger Architectuurprijs.

En het zijn: ‘Dudok aan het Diep’ aan de Turfsingel in Groningen van IRIS architecten en Marseille Buiten en ‘Maggie’s Center’ aan de Vrydemalaan in Groningen van Marlies Rohmer Architecture & Urbanism en Piet Oudolf (onderste foto).