Kort voor de gemeenteraadsverkiezingen stuurde uitgeverij Querido Facto het boek De symfonie van onvrede. Dank daarvoor. Auteur is Catherine de Vries, dochter van een boer uit Overijssel die aanvankelijk trouw CDA stemde, maar via Pim Fortuyn bij de PVV belandde, van het midden naar extreemrechts. In haar boek laat ze zien hoe dat gebeurde en waarom veel andere mensen een vergelijkbare route volgen.

De Vries is politicoloog en verzamelde een groot aantal Europese en Amerikaanse onderzoeken naar het verband tussen overheidsbeleid en stemgedrag. In haar boek beschrijft ze in heldere, doch nuchtere taal hoe de inkrimping of afslanking van de verzorgingsstaat de afgelopen decennia tot teleurstellingen bij burgers heeft geleid en hoe politieke partijen met die teleurstellingen zijn omgegaan.

Teleurstellingen en onvrede komen nooit uit de lucht vallen. De vader van De Vries werd het boerenleven steeds moeilijker gemaakt. De prijzen daalden, de hoeveelheid regels groeide, banken waren steeds minder meegaand. Het bedrijf ging failliet en moest worden verkocht. De boer verloor zijn grond en bestaan en kon alleen nog maar terugzien op een tijd waarin het beter was.

Dat geldt niet alleen voor boeren. Burgers zien, aldus De Vries, in hun omgeving steeds meer gemeenschappelijke voorzieningen veranderen of zelfs verdwijnen. Ze betalen nog steeds hun portie belasting, soms zelfs meer, maar krijgen daar minder voor terug. Het leven werd ingewikkelder en onpersoonlijker, digitaler ook.

Vooral partijen rechts van het midden spinnen daar garen bij. Dat is niet alleen in Nederland zo, maar ook in Duitsland, Engeland, Frankrijk en Italië. De zorgwekkende situatie in de vier laatstgenoemde landen komt ruim aan bod in De symfonie van onvrede. De meeste aandacht gaat evenwel naar Nederland uit. Het boek eindigt met een hoofdstuk getiteld Een nieuwe politiek.

De afgelopen jaren is radicaalrechts de succesvolste dirigent van onvrede gebleken, schrijft De Vries. “Het recept is eenvoudig maar effectief. Eerst wordt het verlies benoemd, in directe taal: ‘Uw dorp verliest zijn ziekenhuis, en uw ouders toegang tot zorg.’ Daarna krijgen de verliezers een duidelijke tegenstander: migranten die te veel krijgen en elites die hun mensen verraden. Tot slot volgt de belofte van herstel: grenzen dicht, voorzieningen terug en de macht naar de burger.”

Al lezend gaan de gedachten uit naar de films van regisseur Ken Loach, naar Sorry We Missed You, I, Daniel Blake en The Old Oak.

In het tweede hoofdstuk, Componisten, dirigenten en versterkers, gaat het onder meer over de rol van de media. “Hoe makkelijker de toegang tot onlinekanalen, hoe groter de blootstelling aan schandalen en incidenten, en hoe lager het politiek vertrouwen wordt”, citeert De Vries uit een onderzoek uit Duitsland.

Daarna gaat ze in op de rol van de traditionele media: “Journalistiek draait om nieuwswaarde, en conflict is nieuws. In hun poging relevant te blijven nemen journalisten geregeld de invalshoek van politieke ondernemers over. Elk debat en elke talkshow waarin angst en wantrouwen worden herhaald, vergroten het bereik van de boodschap. Ze belonen de scherpe oneliner en emotionele uitbarsting boven het bedachtzame betoog.”

Ik lees De symfonie van onvrede met bovengemiddelde belangstelling, niet in de laatste plaats omdat ik als journalist in een gebied woon en werk, in Drenthe en Groningen, daar waar de afgelopen decennia steeds meer mensen extreemrechts zijn gaan stemmen. De afgelopen verkiezingen werden gewonnen door partijen die erop hamerden dat de veiligheid van mijn woonplaats, Emmen, wordt bedreigd door mensen die zonder betaalbewijs met het openbaar vervoer van en naar Ter Apel reizen.

Extreemrechtse partijen gebruiken deze reizigers als zondebok. In de verkiezingscampagne van de PVV werd het letterlijk gezegd: ‘ons’ land wordt overspoeld met asielzoekers, ‘onze’ dochters zijn niet langer veilig. Het is het bekende verhaal. Zij die van buiten naar hier komen, deugen niet. Zij verpesten alles voor ons.

In deze gure wind kan het geen kwaad op te merken dat in deze regio bijna niemand van hier komt. Als dat wel zo was, woonden hier nog geen tienduizend mensen. De boeren kwamen van over de grup, de veenarbeiders uit Groningen, Overijssel en Friesland, de ambtenaren uit ‘het Westen’. De bevolking in deze regio is een optelsom van mensen van elders.

Mijn krant bracht kort voor de verkiezingen een bedachtzame reportage over de toestanden, waaruit geconcludeerd kon worden dat het probleem complexer is dan via sociale media wordt voorgespiegeld en dat de oorzaken en oplossingen vooral buiten mijn woonplaats moeten worden gezocht en gevonden. Forum voor Democratie werd weliswaar niet de grootste partij, maar wel de grootste winnaar van de verkiezingen.

De Vries legt in haar boek een overtuigend verband tussen een gevoel van verlies en een gevoel van onvrede. Als ik dat naar mijn woonplaats vertaal, raak ik in de war, vooral omdat ik niet goed zie wat er concreet verloren is gegaan en op welke lokale kwesties de onvrede is gebaseerd.

Op mijn woonplaats, Emmen, valt veel aan te merken en af te dingen. Maar mijn woonplaats beschikt tegelijkertijd over een ziekenhuis, over veel asfalt en groen. Er komt een nieuwe treinverbinding richting Groningen en Enschede. De woningen zijn goedkoper dan in veel andere plaatsen, ook omdat de bevolkingsgroei beperkt is.

Sinds tien jaar staat er een volwaardig theater aan een architectonisch geslaagd plein – Floor Milikowski sprak er laatst zeer lovend over. Er zullen zeker wachtlijsten bestaan, maar de zieken en zwakken lopen niet dakloos over straat. Voor ingewikkelde bureaucratische toestanden kun je terecht in wat vroeger de bibliotheek heette en nu – dankzij overheidsinvesteringen – een uitdijende culturele voorziening is.

Aldus opsommend bekruipt mij het gevoel dat ik slecht geïnformeerd ben over wat er bij mij in de buurt werkelijk speelt. Zou het dat ik de verkeerde televisieprogramma’s kijk en de verkeerde kranten en boeken lees, net als de rest van Nederland? Of zou het zo zijn dat de onvrede landelijk gegeneerd is en lokaal wordt geprojecteerd zowel door politici als kiezers?

Eerst maar eens verder lezen.