Vrijdag 13 maart duwen Hans Katerberg en Rolf Mulder de deur van café De Amer open even later om in De Literaire Hemel te vertellen over hun Drèentse bewarking van Van den vos Reynaerde.
Vals heet de Drentse bewerking die Katerberg uit Borger en Mulder uit Emmen voor uitgeverij Het Drentse Boek hebben gemaakt. In de inleiding verbindt het duo Reynaert de vos nadrukkelijk met de geschiedenis van Drenthe. De naar een rode Vulpes vulpes gemodelleerde schavuit kwam net als de Drentse bevolking in de middeleeuwen in opstand tegen het kerkelijk gezag en de adel.
Voor wie het niet heeft meegekregen op school: in Van den vos Reynaerde draait een sluwe vos de pastoor, de koning en zijn hofhouding keer op keer een loer. Tijdens de Slag bij Ane versloeg een verzameling boeren in 1227 het door edellieden gevormde leger van de bisschop van Utrecht.
De oorsprong van de vertelling ligt kort daarvoor. Volgens taalhistorici is het literaire hoogtepunt van de lage landen gebaseerd op een reeks verhalen uit Frankrijk. Een daarvan, Le jugement de Renart uit circa 1180, werd in de 13de eeuw grandioos verbeterd door een dichter uit wat nu Vlaanderen is. Wie die dichter was, is tot op vandaag onduidelijk.
Van den vos Reynaerde is fascinerend literair erfgoed. Hoogleraar Frits van Oostrom publiceerde er in 2023 het standaardwerk De Reynaert over. Dit wetenschappelijk verantwoorde en zeer toegankelijk boek vertelt tot in detail over het ontstaan en de doorwerking van de schelmenroman. De Reynaert van Van Oostrom bevat ook de oorspronkelijk Middelnederlandse tekst.
Van den vos Reynaerde is geen vertelling voor tere zieltjes. In het eerste hoofdstuk van Vals wordt dat duidelijk als de wolf Isegrin bij koning Nobel – een leeuw – zijn beklag doet. In het Drèents: ‘De verdomde Reynaert vermaggelt mijn ’t leven glad. Hie negert mij en batst mij, maor veul arger is ’t dat e zuk an mien vrouw vergrepen hef.’
Als de koning daarop de beer Broen eropuit stuurt zodat Reynaert berecht kan worden, lokt de vos het machtige beest met de belofte van honing een holle boomstam in. Broen komt klem te zitten: ‘Zien kop har er der non wal oet, maar om niet poten lös te kriegen mus e de klauwen van zien beide voeten oftrekken, en zien vel derbij.’
Tybeert de kat vergaat het bij een tweede poging tot arrestatie weinig beter. Reynaert weet hem in een strop te krijgen die de pastoor voor de vos heeft uitgezet. ‘Tybeert incasseerde slag nao slag, intied dat e der weerloos bij lag. Martinet gooide met een stien zien linkeroge der oet.’ Enzoverder, enzovoorts. Incest, verraad, list, bedrog, sadisme, effectief geweld.
Katerberg en Mulder zijn niet de eersten die het verhaal in het Drèents hebben overgezet. In de jaren 50 waagde de taalkundige Jan Naarding zich aan een Nedersaksisch bewerking, Reinder Robaard , waarbij hij claimde onbekende avonturen van de vos te hebben gevonden. De onvoltooide tekst werd in 2024 opnieuw gepubliceerd.
Dat een verhaal over een vos eeuwenlang tot de verbeelding blijft spreken, heeft alles te maken met de spanning tussen het individu en de samenleving. Volgens de twee Drentse auteurs mag Reynaert een woest personage zijn, ‘een valse voelak met een raozende branie, een slimme en strabante doenjak’. Dankzij het vernuft van dichter Willem beschikt hij over grote talenten: ‘hie bespeulde het rad van fortuun daolders best en kreg de machthebbers op de knieën’.
Toegangsbewijzen voor De Literaire Hemel van 13/3 in Amen zijn verkrijgbaar via deze link. Andere gasten zijn Bennie Lindelauf (roman: Het licht tussen onze vingers) en Seram de Leede (non fictie: De strijd tegen het facisme. Het activistische leven van Lie Alma). Op de foto: De overgave van Leonard van Munster, zoals getoond tijdens Grensloos Kunst Verkennen 2019.
