Jaar: 2006 (Pagina 1 van 6)

Elke stad en dorp kent mysterieuze en onwaarschijnlijke verhalen die decennia achtereen rondspoken en worden doorverteld. Sommige werden ooit opgeschreven, anderen bestaan in liederen. Martin J. Adelmund uit Utrecht is al vele jaren in de ban van deze vertellingen op het snijvlak van waargebeurd en ooit verzonnen. Nu publiceert hij ze in een laagdrempelige serie boeken waarbij alle provincies aan bod komen.

Nadat eerder al Mysteries in Friesland en Mysteries in Groningen verschenen, ligt nu ook het deel Mysteries in Drenthe in de winkel. De formule is steeds hetzelfde: Adelmund ging in bibliotheken en archieven per provincie op zoek naar mysterieuze verhalen, maakte een persoonlijke selectie en vertaalde ze waar nodig naar hedendaags Nederlands.

Het idee voor de serie ontstond bij uitgeverij A.W. Bruna. “Ze hadden een deel afgemaakt, maar kwamen niet meer verder. Daarop heb ik voorgesteld de reeks af te maken. Ik heb thuis een boekenkast vol met mysterieuze verhalen uit heel Nederland. Ik ben al van kindsaf aan geïnteresseerd dit soort folkloristische vertellingen.”

Met zijn serie treedt Adelmund in een oude traditie van verhalenverzamelaars. Meest bekende zijn de gebroeders Grimm, die zich in Duitsland toelegden op sprookjes. In Nederland kennen we Dam Jaarsma, J.R.W. Sinninghe en Josef Cohen en van recenter datum de onderzoekers van het Meertens Instituut. Adelmund vulde deze oude bronnen aan met actueel werk. Zo treffen we in zijn Drentse boek ook verhalen aan over UFO’s boven Westerbork.

Sommige verhalen kom je, in verschillende varianten, op verschillende plaatsen in het land tegen. “Terneuzen claimt bijvoorbeeld het verhaal over De Vliegende Hollander, maar datzelfde verhaal wordt ook bij het Ijsselmeer verteld. En in het hele land komen verhalen voor van mensen die ’s avonds in het donker ineens van achteren besprongen worden door een dier en thuis komen met een drukkend gevoel. Een paar dagen later zijn ze dan dood.”

Adelmund kon niet voor ieder deel dezelfde bronnen raadplegen. “In de Randstad zijn van oudsher veel meer schrijvers en uitgevers actief. Het is dan ook logisch dat je daar meer en makkelijker verhalen vindt. In een provincie als Drenthe zijn verhalen jarenlang mondeling overgeleverd.” Een mooi voorbeeld van die orale traditie is het Moordlied van Koekange dat vorig jaar nog als basis diende voor de film Het zwijgen.

Bij de selectie was steeds een koppeling naar een herkenbare plaats of voorwerp van belang. “Dat zorgt bij de lezer voor een prikkeling die verhalen extra doet leven. Ik wilde geen verhalen met ‘Lang, lang geleden in een ver, ver land.’ Daarnaast moest het gaan om gebeurtenissen waarvan je kunt verwachten dat ze over honderd jaar nog worden verteld. Het verhaal over het monster van Harkstede is daar een mooi voorbeeld van.”

Adelmund benadrukt dat de door hem geselecteerde verhalen niet allemaal aantoonbaar juist zijn. “Bij lezingen en optredens in het land word ik regelmatig door leden van historische verenigingen aan de mouw getrokken dat bepaalde details toch net even anders zijn. Dat kan heel goed kloppen. Daar kan ik alleen op terugzeggen, dat ik deze verhalen niet als historicus heb geselecteerd, maar als uitgever.”

Mysteries in Drenthe. Waargebeurde misdaden, opmerkelijke gebeurtenissen en onverklaarbare verschijnselen. Verzameld en bewerkt door Martijn J. Adelmund. Uitgeverij A.W. Bruna. Prijs: €12,50.

Zijn essaybundel Beitelen aan de eeuwigheid ligt nog maar net in de winkel of uitgeverij Querido kondigt alweer een boek aan van Gerrit Krol. Dit voorjaar verschijnt een nieuwe roman van de schrijver uit Oudemolen: Duivelskermis.

Een nieuwe roman. Verrassend.

"Is dat zo? Omdat ik wel eens iets herschrijf? Ik herschrijf alleen wat mij niet bevalt. Nee, dit is een heel nieuw boek."

We dachten dat er niets nieuws meer zou komen.

"Het NRC/Handelsblad schreef over mijn laatste roman, Rondo Veneziano, ook al dat het mijn zwanenzang zou zijn. Niet dus. Je bent schrijver of je bent het niet. Ik ben een paar jaar geleden aan Duivelskermis begonnen. Vanwege mijn ziekte (Krol heeft Parkinson, red.) schrijf ik erg langzaam. Het is dan ook niet zo’n dikke geworden. Iets meer dan honderd bladzijden."

Wat is het voor een roman?

"Het is een boek met een plot, ik wil er dus niet veel over zeggen. Het gaat over een man die een paar dagen op vakantie gaat en verschillende dingen meemaakt met verschillende vrouwen."

Uw uitgever kondigt het boek aan met ‘Gerrit Krol schrijft graag over vrouwen, rondborstige vrouwen liefst, van het type niet-slim-maar-wel-lekker’.

"Kunt u zich daar iets bij voorstellen? Laat ik het zo zeggen: het is heel anders dan Rondo Veneziano. Het lijkt niet op enig ander boek van mijn hand. Al hoor je natuurlijk wel mijn stem erin."

Hoe ging het schrijven u af?

"Ik heb slechte en goeie momenten. En in de goeie momenten probeer ik te schrijven. Er gaat eigenlijk geen dag voorbij of ik schrijf. Alles met de hand. Ik heb iemand gevonden die het voor mij overtypt. Parkinson en de computer, dat wil niet erg. Maar eerder schreef ik ook al niet graag met de computer."

Uw essaybundel ‘Beitelen aan de eeuwigheid’ verscheen in stilte.

"Om een indicatie te geven: als ik een kilometer heb gewandeld, ben ik op. Ik kan de commotie rond de verschijning van een nieuw boek niet meer goed opbrengen. Dat vind ik overigens helemaal niet erg. Mijn werk moet het niet hebben van signeersessies en optredens in boekhandels. Die essaybundel heeft anders goede reacties gekregen. Het is ook een leuke bundel; ik heb de essays verlevendigd met tekeningen en zo, en het is helemaal niet moeilijk."

Kunnen we nog meer verwachten?

"Nou, dat is aan de uitgever. Ik ben nu bezig aan een prozastuk van zo’n twintig bladzijden voor het verslag van het symposium ter gelegenheid van mijn eredoctoraat. Alle teksten van de sprekers komen er in en mijn antwoorden op hun vragen. Erg interessant, vooral voor de liefhebber."

De canon voor de vaderlandse geschiedenis mag dan zijn vastgesteld, het opstellen van een lijst met literaire werken die iedereen moet kennen blijft lastig. Want welk boek is ‘klassiek’ en wanneer spreken we van ‘klassiekers’?

Ooit wist iedereen wat er werd bedoeld met ‘de klassieken’: de taal, literatuur, geschiedenis en kunstvormen van de oude Grieken en Romeinen. Maar dat statige begrip heeft de afgelopen decennia gezelschap gekregen van ‘klassiek’, ‘klassieker’ en zelfs het modieuze ‘essential’. Het zijn allemaal omschrijvingen die duidelijk moeten maken dat we met ‘iets van waarde’ van doen hebben.

In de boekhandel worden de termen te pas en oppas gebruikt, alles in dienst van de marketing. Als Kluun met zijn Er komt een vrouw bij de dokter een verkoophit blijkt, wordt die roman al snel omschreven als een klassieker: een veel gelezen boek. En als de elfde druk verschijnt van de poëziebloemlezing Als je goed om je heen kijkt zie je dat alles gekleurd is wordt gesproken van een klassieke bundel: een verzameling die nog steeds zeer de moeite waard is.

Een interessant geval is De geschiedenis van Woutertje Pieterse die Multatuli (1820 – 1887) tussen 1862 en 1877 verspreid over zijn bundels Ideeën publiceerde. Pas na zijn dood werd deze nooit voltooide zedenschets uitgegeven als een bijna zeshonderd bladzijden tellend boek. Onlangs verscheen het opnieuw, hertaald door Ivo de Wijs, die er meer dan de helft uitscheurde en ook nog een slot aan schreef.

Mag je zo omgaan met – in de woorden van de verantwoordelijke uitgeverij Hoogland en Van Klaveren – ‘een van de belangrijkste Nederlandse klassiekers’?  Voor wie Woutertje vanwege Multatuli’s afleidende ideeën nooit als geheel heeft gelezen, is de compacte en leesbare versie van De Wijs zeer de moeite waard; een opstapje naar het echte werk. Maar puriteinen gruwen er van: alsof De Nachtwacht in stukken is gesneden en bijgeschilderd in de etalage is gezet.

Voor die laatste groep is er sinds 1998 de Deltareeks, een initiatief van de overheid en verschillende uitgevers om ‘de belangrijkste werken uit de oudere Nederlandse letterkunde’ beschikbaar te maken. De Deltareeks telt inmiddels zeventien kloeke boeken met werk van onder anderen P.C. Hooft, Vondel, Gorter, Guido Gezelle, compleet met wetenschappelijk verantwoording; alleen al Van den Vos Reynaerde beslaat twee delen.

De nieuwste Delta-uitgave is Verzamelde verzen van J.H. Leopold (1865 – 1925). Dichter J.C. Bloem noemde hem ooit ‘buiten kijf de allergrootste figuur sinds eeuwen in de Nederlandse letterkunde’, iets dat hij overigens ook van Hendrik de Vries beweerde. Leopold is nooit echt veel gelezen, zijn meest bekende gedicht begint met Om mijn oud woonhuis peppels staan. Maar zijn invloed is zeer groot: Gerrit Achterberg, Martinus Nijhoff en Ida Gerhardt zijn z’n meest bekende leerlingen.

Verzamelde verzen is een ronduit imposant boek, met veel ongepubliceerde gedichten in een chronologische volgorde. Of deze definitieve Leopold-uitgave de weg naar ‘het algemene publiek met literaire belangstelling’ weet te vinden is echter de vraag. De uitgave kampt met hetzelfde euvel als andere Delta-uitgaven: het is gemaakt voor bibliotheek en studeerkamer en dus niet om op een bankje in het winkelcentrum gelezen te worden.

De Deltareeks komt van Athenaeum – Polak & Van Gennep. Die deftige uitgever heeft ook een Gouden Reeks, met inmiddels twaalf klassiekers waaronder De Bijbel, De Goddelijke Komedie van Dante en Faust van Goethe. Als filiaal van uitgeverij Querido is Athenaeum – Polak & Van Gennep daarnaast verantwoordelijk voor de serie Salamander Klassiek. Deze reeks gebonden uitgaven voor een ‘kleine prijs’ varieert van Sokrates leven en dood van Plato tot Kees de Jongen van Theo Thijssen.

Sinds kort ondervinden de handzame Salamanders concurrentie van de serie Rainbow Klassiek van uitgeverij Muntinga. Nadat dit bedrijf eerder Pijpelijntjes van Jacob Israël de Haan en Nagelaten bekentenis van Marcellus Emants bracht, komt het nu met Tobias en de dood (1925) van J. van Oudshoorn (1876 – 1951) en Goena-Goena (1889) van P.A. Daum (1850 – 1898). Hoewel niet duidelijk is met welke (herziene) druk we te maken hebben, gaat het om liefdevol uitgegeven boeken.

Daum lijkt met zijn beschrijving van de stille kracht in Goena-Goena een brug te slaan tussen Multatuli en Couperus, terwijl Van Oudshoorn met zijn boemelaar Tobias ergens naar Bordewijk neigt. Wat beide titels gemeen hebben is dat het om originele boeken gaat die bij het grote publiek in de vergetelheid zijn geraakt. Misschien is het begrip ‘klassiek’ wat veel van het goede, maar ‘geheimtip’ komt aardig in de buurt.

Vier jaar geleden werd onder leden van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde een enquête gehouden naar de canon van de Nederlandse literatuur. In dat onderzoek kwamen de namen van Multatuli, Leopold, Daum en van Van Oudshoorn bovendrijven in een lijst met de honderd belangrijkste auteurs. Multatuli stond bovenaan, Daum van Van Oudshoorn onderaan. Leopold stond in het midden, net onder zijn bewonderaar J.C. Bloem.

Een lijst met belangrijkste Nederlandse klassieke literaire werken liet een gewijzigd beeld zien: Max Havelaar van Multatuli bovenaan, Gedichten van Leopold in het midden – onder Ida Gerhardt, maar boven J.C. Bloem. En nergens een spoor van Daums Goena-Goena en Tobias van Van Oudshoorn. Woutertje Pieterse eindigde in de middenmoot van klassieke werken. Voorwaar niet gek voor een roman zonder einde die de berooide auteur zelf nooit heeft willen uitgeven.

Waarmee maar gezegd is, dat het laatste woord over klassiek, klassieken en klassiekers nog niet is gesproken. In de tussentijd lezen we onverdroten voort.

De geschiedenis van Woutertje Pieterse’ in de bewerking van Ivo de Wijs is verschenen bij uitgeverij Hoogland en Van Klaveren (€17,50, 224 blz.). ‘Verzamelde Verzen’ van J.H. Leopold is verschenen in bij Uitgeverij Athenaeum – Polak & Van Gennep (€38,50, 614 blz) . ‘Goena-Goena’ van J.A. Daum (€14,50 271 blz.) en ‘Tobias en de dood’ van J. van Oudshoorn (€16,50, 288 blz) zijn verschenen bij uitgeverij Muntinga. Voor de canon van de leden van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde zie www.dbnl.org

Arto Paasilinna had dit jaar een van de meest gelezen schrijvers in onze contreien kunnen zijn. Maar de literatuurclubs in Drenthe, Groningen en Overijssel vonden naar verluidt zijn hilarische roman De zelfmoordclub te confronterend en zetten voor dit seizoen liever Het bevel van Leena Lander op hun leeslijst. En zo werd de ene Finse topauteur gepasseerd door een ander.

Maar uitgeverij Wereldbibliotheek heeft het nog niet opgegeven met Paasilinna. Vijf jaar nadat diens roman De huilende molenaar in een Nederlandse vertaling verscheen, ligt dat boek nu opnieuw in de winkels, ditmaal voor 5 euro. Zoiets kan een buitenkansje worden genoemd – zo’n goed en lichtvoetig geschreven boek, voor zo weinig geld, dat komt niet vaak voor.

Hoofdpersoon is Gunnar Huttunen, een boom van een kerel die een verwaarloosde molen koopt in een dorpje in het noorden van Finland. Huttunen blijkt een harde werker, een vakman. De dorpelingen mogen hem graag, tot ze zijn afwijking ontdekken: de neiging af en toe te huilen als een wolf. Vanaf dat moment wordt de molenaar door de dorpelingen met andere ogen bekeken.

Door een dom ongelukje bij een invloedrijke boer raakt Huttunen uit de gratie. Hij wordt de bossen ingejaagd, opgepakt en opgesloten in een inrichting. Hij weet te ontsnappen, keert terug in de molen, maar moet opnieuw vluchten, ditmaal de moerassen in. Slechts drie dorpelingen blijven hem trouw: een verliefde landbouwconsulente, een drankzuchtige postbode en een lankmoedige agent.

Net als De zelfmoordclub is De huilende molenaar eenvoudig van opzet. Paasilinna vertelt zijn verhaal rechttoe, rechtaan. Hij speelt slim met schijnbare futiliteiten en wekt voortdurend verwachtingen die niet worden ingelost. De bedoelingen zijn duidelijk: Paasilinna wil zijn lezers vermaken én op de kast jagen, zodat na afloop van zijn moralistische vertelling het gevoel blijft hangen dat alle leestijd welbesteed is geweest.

Bijzonder is de subtiele slapstickhumor. Huttunen is een onmiskenbaar vreemde vogel, maar zijn afwijkingen worden zo aandoenlijk beschreven dat je er niet zwaar aan kunt en wilt tillen. Laat die goedmoedige sukkel met rust, is de gedachte als de dorpelingen zijn onderkomen in het bos verwoesten en hem als een dier blijven opjagen. En als de molenaar met een bijl moet zwaaien om zijn spaargeld te mogen opnemen, geef je hem groot gelijk.

De huilende molenaar is een roman over onze weerzin tegen alles wat anders is, over onze ongefundeerde hekel aan iedereen die afwijkt van onze waarden en normen. Verrassend is dat gegeven allerminst. Maar door de frisse manier waarop deze Finse vakman over die neiging vertelt, wordt de lezer opnieuw gedwongen in de spiegel te kijken. Arto Paasilinna mag blijven.

Boek: De huilende molenaar. Auteur. Arto Paasilinna. Uit het Fins vertaald door Annemarie Raas. Uitgeverij: Wereldbibliotheek. Prijs: 5 euro (223 blz.)